Khi rapper Việt mang trên mình dây chuyền bạc, đứng cạnh những cô nàng nóng bỏng và rap về bạo lực cùng luật đường phố, họ đang bản địa hóa hip-hop hay chỉ đang cố bắt chước một lối sống không thuộc về mình? 

“FAKE” ĐỂ TRÔNG “REAL”?

Có một hình ảnh đã quá quen thuộc với rap Việt vài năm gần đây: rapper đứng giữa nhóm anh em, đeo dây chuyền bạc bản lớn, mặc áo phông quá cỡ, đội mũ snapback, đứng bên xe sang, cầm những xấp tiền và tay ôm những cô nàng nóng bỏng. Họ rap về luật đường phố, sự trung thành, sự phản bội, các băng đảng, sự sinh tồn và sống chết với anh em. Một thứ “gangster aesthetic” đã dần trở thành khuôn mẫu chung chứng minh cho cái “nguy hiểm”, “bản lĩnh” và “chất real” của các rapper. 

Nhưng câu hỏi là: rappers Việt có thật sự đang kể chuyện đường phố của mình, hay họ chỉ đang cố cosplay văn hóa hip-hop Mỹ để làm mình trông “gangsta” hơn?

Câu trả lời không thể chỉ gói gọn trong “có” hoặc “không”. Bởi hip-hop ngay từ đầu đã là một nền văn hóa của vay mượn, cắt dán, remix và tái sinh - nơi mọi âm thanh, hình ảnh và trải nghiệm đều có thể được biến thành chất liệu mới. Tuy nhiên, giữa tiếp nhận, học hỏi và bắt chước, học đòi luôn tồn tại một lằn ranh rất mỏng. 

RAP VÀ VĂN HOÁ HIP-HOP

Hip-hop chưa bao giờ chỉ là âm nhạc. Từ khi ra đời, hip-hop đã là một hệ sinh thái với rap, DJ, breakdance, graffiti, thời trang, slang (tiếng lóng), phong thái, cử chỉ và các hoạt động cộng đồng. Rap chỉ là một phần của hip-hop, giống như tiếng nói là một phần của cơ thể. 

Để hiểu vì sao hình ảnh gangster đi cùng rap, cần nhìn lại hip-hop như một nền văn hóa của sự phản kháng. Rap được khai sinh từ âm nhạc kết hợp với trải nghiệm của những kẻ bị ghẻ lạnh, bị phân biệt trong xã hội - người nhập cư, người da màu; ở những nơi mà xã hội dè bỉu, đẩy ra rìa - khu ổ chuột, trại tị nạn. Khi xã hội không cho cộng đồng này một chiếc bục lên tiếng, họ biến vỉa hè thành sân khấu để khẳng định sự tồn tại của chính mình. Vì vậy, bản chất của rap thời kỳ sơ khai không phải là khoe khoang mà là quyền được lên tiếng.

Rapper vì thế không chỉ là người làm nhạc. Họ còn là người kể chuyện, người làm chứng, người lên tiếng cho những bất công của chính mình và những người xung quanh. Đó là lý do rap luôn có mối quan hệ phức tạp với sự thật - tính “real”. 

GANGSTA RAP

Gangsta rap không sinh ra từ mong muốn “trông nguy hiểm” của vài rapper. Nó sinh ra từ một vết nứt xã hội rất cụ thể: nghèo đói, phân biệt chủng tộc, bạo lực cảnh sát, băng đảng, nhà tù, chất cấm và những khu phố bị bỏ mặc sau nhiều thập niên bất bình đẳng. Khi N.W.A, Ice-T, Schoolly D hay những rapper đời đầu rap về súng đạn, tội phạm và đường phố, họ không chỉ đang dựng nên một câu chuyện giật gân để bán đĩa. Họ đang lên tiếng về một thực tại mà truyền thông chính thống cố tình làm ngơ.

Đó là nghịch lý lớn nhất của gangsta rap: nó bị chỉ trích vì bạo lực, nhưng đồng thời cũng phơi bày thứ bạo lực vốn đã tồn tại trong xã hội. Khi một rapper Mỹ rap về súng, nhà tù, chất cấm hay cái chết của bạn bè, anh ta không đơn thuần đang khoe khoang sự nguy hiểm. Anh ta đang nói về môi trường mình lớn lên - nơi bạo lực là một phần của đời sống, của sự sinh tồn, của cách con người học cách tự vệ trước hoàn cảnh sống khắc nghiệt.

Vì vậy, vài câu rap vô nghĩa về thuốc súng, máu me hay băng đảng không thể biến ai đó thành một “real” gangsta rapper. Cái làm nên một gangster là bối cảnh đứng sau nó: sự kỳ thị, nghèo đói, mất mát, áp lực sinh tồn và cảm giác bị phân biệt. Nói cách khác, gangsta rap không tạo ra gangsters, chỉ gangsters mới tạo ra gangsta rap.

Do đó, các gangster không đơn thuần là một hình tượng văn hóa hip-hop Mỹ. Họ là sản phẩm của lịch sử. Đó là điểm rất quan trọng khi đưa câu chuyện này về Việt Nam. Bởi vậy, một chiếc durag, một chiếc dây chuyền bạc, một câu ad-lib (ngẫu hứng), một cảnh quay trong hẻm tối, một cái beat drill gai góc có thể tạo ra vibe. Nhưng vibe không phải là sự thật, không có tính “real”.

RAPPERS VIỆT CÓ ĐANG ÉP MÌNH THÀNH GANGSTERS?

Có người có, có người không. Vấn đề không phải là rapper Việt có dùng hình ảnh “đường phố” hay không. Vấn đề là họ đang dùng nó để kể điều gì.

Rappers Việt không cần trở thành gangsters để chứng minh mình “real” bởi rap Việt không đi ra từ Bronx, Compton hay South Side Chicago. Nhưng điều đó không có nghĩa là rap Việt không có vẻ đẹp đường phố của riêng mình. Rap Việt không thiếu câu chuyện đường phố thật. Đường phố Việt Nam cũng có những âm thanh riêng: tiếng xe máy, tiếng hàng xóm, tiếng họp chợ, tiếng công trường, thậm chí là tiếng quát tháo, chửi mắng bên lề đường. Con người Việt Nam cũng có những câu chuyện và góc khuất riêng về những va chạm xã hội, những cuộc mưu sinh không bóng bẩy, nợ nần, áp lực tiền bạc, giấc mơ đổi đời và kỳ vọng gia đình.

Nếu rapper Việt rap về những điều đó, kể cả với năng lượng gai góc, đó là sự dịch chuyển và mọc rễ của văn hóa: dịch những trải nghiệm toàn cầu sang ngôn ngữ, đời sống và câu chuyện của chính mình. Ngược lại, nếu bỏ qua hoàn toàn đời sống bản địa, rồi vô thức bê nguyên những bối cảnh hay biểu tượng từ gangsta rap Mỹ hay drill rap Anh thì chỉ là khoác lên người một lớp hình ảnh vay mượn, lặp lại những ký hiệu của đường phố như một công thức thẩm mỹ, nhưng bên trong lại thiếu bối cảnh, thiếu nội hàm và thiếu tính chân thật. 

Sau cùng, văn hóa hip-hop nói chung và rap nói riêng luôn lớn lên nhờ vay mượn, nhưng vay mượn chỉ có giá trị khi nó được biến thành câu chuyện của chính mình. Thứ rap Việt cần không phải là sự bóng bẩy về hình thức mà là nhiều hơn những câu chuyện lấy chất liệu từ đường phố, đời sống và những vết xước xã hội của người Việt.