Tự do là điều người nghệ sĩ nào cũng khao khát, và cũng là thứ mà nghệ thuật luôn phải đấu tranh để giành lấy. Nhưng khi đã có tự do trong tay, người sáng tạo có hoàn toàn được phép làm mọi thứ mình muốn, bất kể hậu quả?

Trong giới sáng tạo, tự do gần như là một giá trị thiêng liêng. Người ta tôn vinh những nghệ sĩ dám phá vỡ quy tắc, dám nói điều không ai dám nói, dám làm điều chưa ai từng làm. Cả lịch sử nghệ thuật, ở một góc nhìn, là lịch sử của những lần vượt rào, từ những bức tranh từng bị coi là dị hợm, những cuốn sách từng bị cấm, đến những dòng nhạc từng bị xem là hư hỏng. Mỗi lần một ranh giới bị đẩy lùi, nghệ thuật lại mở ra một vùng đất mới. Nhưng đi cùng sự tôn vinh ấy là một câu hỏi: người nghệ sĩ, một khi đã được tự do, thì có được phép làm tất cả?

MỘT QUYỀN PHẢI ĐẤU TRANH MỚI CÓ

Trước hết, cần thừa nhận rằng tự do sáng tạo không phải là thứ tự nhiên mà có. Ở nhiều thời kỳ và nhiều nơi trên thế giới, nghệ sĩ từng bị kiểm duyệt, bị cấm đoán, thậm chí bị tù đày vì những gì họ viết, vẽ hay hát.

Ví dụ rõ ràng nhất là chiến dịch của Đức Quốc xã chống lại cái họ gọi là "nghệ thuật suy đồi". Năm 1937, chính quyền Hitler mở một cuộc triển lãm ở Munich, trưng bày các tác phẩm hiện đại bị tịch thu từ các bảo tàng, treo lệch lạc và kèm những dòng chữ mỉa mai như "Điên loạn" hay "Mối nguy cho xã hội", cốt để bôi nhọ và hạ nhục chúng. Hơn hai mươi nghìn tác phẩm của những tên tuổi lớn như Picasso, Kandinsky hay Paul Klee bị gỡ khỏi các bảo tàng nhà nước. Những nghệ sĩ bị gán mác "suy đồi" thì bị đuổi khỏi vị trí giảng dạy, bị cấm trưng bày, cấm mua bán, thậm chí có người bị cấm sáng tác.

Sự đàn áp ấy không chỉ dừng ở hội hoạ, mà lan sang cả âm nhạc, khi các dòng nhạc bị xem là "phi Đức" như jazz của người da màu Mỹ cũng bị tìm cách dập tắt.

Văn chương cũng chịu số phận tương tự. Cuốn tiểu thuyết "Người tình của phu nhân Chatterley" của nhà văn Anh D. H. Lawrence, viết năm 1928, từng bị cấm vì bị cho là tục tĩu suốt hơn ba mươi năm ở Anh, Mỹ và nhiều nước khác, đến mức tác giả phải tự bỏ tiền in riêng ở Ý. Mãi đến năm 1960, khi nhà xuất bản Penguin bị đưa ra toà vì in cuốn sách, họ mới thắng kiện và mở ra một bước ngoặt cho quyền tự do xuất bản.

Những câu chuyện như vậy cho thấy quyền được tự do thể hiện là thành quả của một cuộc đấu tranh dài, và nó là điều kiện sống còn của nghệ thuật. Một nền nghệ thuật không có tự do là một nền nghệ thuật chỉ biết lặp lại những gì được cho phép, không thể chạm tới sự thật.

Chính vì thế, mọi lời kêu gọi "trách nhiệm" đều dễ bị nghi ngờ. Trong lịch sử, "trách nhiệm" và "đạo đức" thường là những từ được dùng để biện minh cho việc bịt miệng nghệ sĩ. Kẻ kiểm duyệt luôn nhân danh một điều gì đó cao cả, khi thì thuần phong mỹ tục, khi thì an ninh, khi thì lợi ích chung. Nên khi ai đó nói nghệ thuật cần có trách nhiệm, phản ứng đầu tiên của người làm nghề thường là cảnh giác, và điều đó hoàn toàn có lý. Bởi lằn ranh giữa việc kêu gọi trách nhiệm và việc áp đặt kiểm duyệt nhiều khi rất mong manh.

TỰ DO KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI VÔ TRÁCH NHIỆM

Tuy vậy, tự do không có nghĩa là vô trách nhiệm. Một tác phẩm nghệ thuật, khi đã ra khỏi xưởng vẽ hay phòng thu, không còn là chuyện riêng của người tạo ra nó. Nó bước vào đời sống, được người khác nhìn, nghe, cảm nhận, và có những ảnh hưởng nhất định đối với cộng đồng. Một bộ phim có thể định hình cách cả một thế hệ nhìn về một vấn đề. Một bài hát có thể cổ vũ điều tốt đẹp, cũng có thể bình thường hoá điều nguy hiểm. Một hình ảnh có thể lan đi khắp thế giới chỉ trong vài giờ và để lại hậu quả mà chính tác giả không lường trước. 

Đặc biệt là trong thời đại mà bất cứ ai cũng có thể sáng tạo và đăng tải chỉ bằng một cú chạm, ranh giới giữa người sáng tạo và công chúng gần như biến mất. Một tác phẩm giờ đây lan đi với tốc độ chóng mặt, đến với những người mà tác giả chưa từng hình dung tới. Sức lan tỏa càng lớn thì hậu quả, dù tốt hay xấu, càng khó kiểm soát.

Điểm mấu chốt là thứ trách nhiệm đang nói tới ở đây không phải là sự kiểm duyệt từ bên ngoài, mà là sự tự ý thức từ bên trong. Không ai có quyền quyết định thay người nghệ sĩ điều gì được làm và điều gì không. Nhưng bản thân người nghệ sĩ, nếu thật sự nghiêm túc với công việc của mình, không thể không tự hỏi mình đang đưa điều gì ra thế giới, và vì sao họ lại đưa điều đó ra.

Những nghệ sĩ lớn nhất thường là những người hiểu rất rõ sức mạnh trong tay mình. Họ biết một tác phẩm có thể làm được gì, và chính vì biết nên họ càng phải cẩn trọng với những lựa chọn của mình. Tự do không phải là được phép làm mọi thứ một cách bừa bãi, mà là được toàn quyền lựa chọn và chịu trách nhiệm với chính những lựa chọn ấy.

Suy cho cùng, trách nhiệm không phải là kẻ thù của tự do sáng tạo. Nó là dấu hiệu của một sự tự do đã trưởng thành. Một người nghệ sĩ thật sự tự do không phải là người bất chấp tất cả, mà là người đủ tỉnh táo để cân nhắc, đủ bản lĩnh để lựa chọn, và đủ trung thực để nhận lấy hậu quả từ những gì mình tạo ra. Tự do cho người ta quyền được làm điều mình tin. Và chính trách nhiệm mới khiến điều mình tin trở nên đáng giá.