Đã bao giờ bạn bước ra khỏi rạp với một cảm giác bất an khó gọi tên bởi bộ phim kết thúc mà chẳng có cái kết mãn nhãn, không có nhân vật người hùng trong sáng, chỉ có những con người lạc lối giữa một thành phố ngập mưa và ánh đèn neon. Rất có thể, bạn vừa xem một bộ phim neo-noir mà không hề hay biết.

Điện ảnh có những thể loại dễ nhận diện, dễ gọi tên, dễ xem nhưng cũng dễ quên, dễ mờ nhạt. Phim hành động thì kịch tính, phim kinh dị thì đáng sợ, phim lãng mạn thì nhiều nước mắt. Neo-noir khác. Thể loại này không tuân theo một công thức kể chuyện mà giới mê phim thường thấy. Nó gần như là một trạng thái tâm trạng, một góc nhìn ảm đạm, hoài nghi và ẩn chứa vẻ đẹp nhức nhối. Đó là lý do nhiều người đã xem, đã yêu, đã ám ảnh, nhưng cũng nhiều người bài trừ nó vì không thể thấy hay hiểu được điểm cuốn hút của thể loại phim này.

NEO-NOIR LÀ GÌ?

Muốn hiểu neo-noir, phải quay về với điện ảnh noir trước. "Noir" trong tiếng Pháp nghĩa là "đen". Từ noir được giới phê bình Pháp dùng để gọi loạt phim hình sự Hollywood ra đời trong thập niên 1940-1950 với những cảnh đen trắng đặc trưng bởi ánh sáng tương phản gay gắt, bóng đổ dài trên tường, khói thuốc mù mịt và những con phố ướt sũng về đêm. Nhân vật chính hiếm khi là người tốt mà thường phản ánh góc nhìn khá nich (ngách); từ một thám tử tư mệt mỏi, một kẻ phạm tội bị đẩy vào đường cùng, hay một femme fatale - nhân vật người phụ nữ quyến rũ và nguy hiểm. Đạo đức trong film noir luôn mờ nhòe: ranh giới thiện - ác bị xóa nhòa, và số phận thường được định đoạt bởi sự sa ngã của chính nhân vật.

"Neo" nghĩa là "mới". Neo-noir, vì thế, là sự tái sinh của tinh thần noir từ giai đoạn 1960-1970 trở đi, khi các nhà làm phim thế hệ sau nhìn lại di sản đen tối ấy và làm mới nó cho thời đại của mình.

Khác biệt nằm ở chỗ: neo-noir giữ lại linh hồn của noir cổ điển, bộc lộ nỗi bi quan, sự suy đồi đạo đức, câu chuyện về những kẻ phản anh hùng cô độc, cảm giác bị mắc kẹt nhưng cởi bỏ những ràng buộc về mặt hình thức về màu sắc, bố cục kinh điển của thể loại noir. Phim không còn nhất thiết phải đen trắng; màu sắc, đặc biệt là sắc neon rực rỡ trên phông nền tăm tối, trở thành vẻ đẹp bắt mắt độc đáo của thể loại này.

Điều thú vị về neo-noir là nó có thể lai ghép với nhiều thể loại khác như khoa học viễn tưởng, kinh dị, hành động, tâm lý, mà vẫn giữ được cái cốt lõi: một thế giới nơi không ai thật sự trong sạch, nơi công lý mang một cái giá quá đắt, và nơi sự mất mát bị phóng đại nhiều lần so với mọi chiến thắng mà các nhân vật đạt được.

BẠN CÓ THỂ ĐÃ BẮT GẶP ĐÂU ĐÓ?

Tưởng chừng neo-noir kén người xem, nhưng thể loại phim này lại được các nhà làm phim khéo léo thể hiện đến mức rất có thể bạn đã gặp nó đâu đó, thậm chí mê mẩn nó mà không hề biết.

Chinatown (1974) - Đây có lẽ là bộ phim đã chính thức "khai sinh" cái tên neo-noir trong giới phê bình. Dưới bàn tay đạo diễn Roman Polanski, Jack Nicholson vào vai thám tử tư Jake Gittes, bị cuốn vào một vụ bê bối liên quan đến nguồn nước ở Los Angeles những năm 1930. Càng điều tra, anh càng phát hiện ra sự thật về những tội ác khủng khiếp phía sau.

​​​​

Blade Runner (1982) - Khi Ridley Scott đặt tinh thần noir vào một đô thị tương lai mưa axit và biển quảng cáo neon khổng lồ. Bằng lớp vỏ của thể loại khoa học viễn tưởng, ông gần như định hình luôn cả thẩm mỹ cyberpunk cho nhiều thập kỷ sau.

Nổi bật nhất trong số tất cả các bộ phim thuộc cùng thể loại có lẽ phải kể tới siêu phẩm Se7en (1995) của đạo diễn David Fincher. Toàn bộ phim bị nhấn chìm trong vẻ u tối, ảm đạm với những cơn mưa không hồi kết lấy bối cảnh tại một thành phố vô danh, mục ruỗng và thối nát. Với mô-típ xây dựng nhân vật quen thuộc của dòng phim noir: viên thám tử dày dạn kinh nghiệm vỡ mộng trước hiện thực (Somerset, Morgan Freeman) và một người trẻ bốc đồng (Mills, Brad Pitt), sự bi quan đạo đức, cảm giác con người bị mắc kẹt trong một guồng máy định mệnh, ranh giới thiện-ác bị xóa nhòa hiện lên đầy phức tạp.

ĐÁNG XEM NHƯNG KHÓ XEM

Cái khiến neo-noir đáng xem và cái khiến nó khó xem nằm ở cùng một nguyên nhân: nội dung với nhiều tầng ẩn ý phức tạp. Neo-noir khó xem bởi dường như các tác phẩm điện ảnh thể loại này chẳng bao giờ đưa đến những cái kết thỏa mãn người xem hay những nội dung dễ tiêu hóa, chỉ đơn thuần mang tính chất giải trí. Cái kết trong neo-noir thường được phát triển theo hướng nhân vật chính chịu thất bại, hoặc chiến thắng trong cay đắng. Nhịp phim đòi hỏi sự kiên nhẫn; thông điệp đòi hỏi sự suy ngẫm; và cảm giác đọng lại thường là một nỗi bất an dai dẳng thay vì niềm vui hay sự phấn khích.

​​

Tuy nhiên, neo-noir đáng xem vì hiếm thể loại nào đối xử với tất cả khán giả như những người trưởng thành về mặt nhận thức đến vậy. Neo-noir không cho người xem một lối thoát khỏi những mệt mỏi trong đời sống hiện thực như nhiều thể loại phim thuần giải trí khác. Neo-noir ép người xem phải chiêm nghiệm về chính bản thân qua những câu hỏi về lòng tham, sự cô đơn, ranh giới mong manh giữa các thái cực khi con người định nghĩa về thiện - ác, tốt - xấu, đúng - sai. Bên cạnh đó, đây là một trong những thể loại phim bắt mắt nhất về mặt thị giác, tập trung vào sự tương phản mạnh giữa các mảng màu sắc sáng tối và bố cục.

Với những người yêu điện ảnh hiện đại, neo-noir dần tìm được chỗ đứng của mình với sự dị biệt về mặt thẩm mỹ, lối kể chuyện và chiều sâu nội dung. Cái khó xem của thể loại này là thứ khiến nó đáng xem, buộc khán giả phải nghiền ngẫm về từng khung hình và thông điệp đầy ẩn ý phía sau câu chuyện trên màn ảnh.