Đẹp, nguy hiểm và không bao giờ chịu đứng yên trong vai trò được trao sẵn, femme fatale là hình tượng khiến văn hóa đại chúng vừa khao khát vừa dè chừng. Từ thần thoại đến điện ảnh, những cô gái này biến vẻ đẹp, trí tuệ và ham muốn thành một trong những biểu tượng của nữ quyền.

ĐỊNH NGHĨA FEMME FATALE TỚI TỪ ĐÂU?

“Femme fatale” là một cụm từ tiếng Pháp, nghĩa đen là “người đàn bà quyến rũ nhưng nguy hiểm”. Tưởng chừng là một lời cảnh báo, nhưng cũng giống một lời mời gọi đầy mê hoặc. Femme fatale là một archetype - một kiểu hình tượng nhân vật lặp lại trong văn học, điện ảnh, thời trang và nghệ thuật.

Thực tế, hình tượng này đã tồn tại rất lâu trước khi tỏa sáng dưới ánh đèn của điện ảnh noir thập niên 1940-1950. Trong thần thoại, tôn giáo và lịch sử, nhiều nhân vật nữ đã được kể lại như những tiền thân của femme fatale: Eve, Lilith, Salome hay Cleopatra. Họ thường mang vẻ đẹp mê hoặc, trí tuệ sắc sảo và sức quyến rũ chết người khiến những người đàn ông lung lay, sa ngã. Nhưng cách họ bị kể lại cũng phơi bày một sự thật rằng từ xa xưa, bất cứ người phụ nữ nào có ham muốn, quyền lực và trí tuệ thì luôn bị xem là những hiểm họa khó lường.

Chính ở điểm này, femme fatale trở nên thú vị. Archetype này không phải là một nhân vật cụ thể, mà là một mô thức hình tượng được lặp lại qua nhiều thời đại. Các nhân vật này đại diện cho nỗi ám ảnh lâu đời của xã hội gia trưởng: điều gì sẽ xảy ra nếu một người phụ nữ biết mình muốn gì, đủ đẹp để được khao khát và đủ thông minh để điều khiển cuộc chơi?

VÌ SAO NÓ LÀ BIỂU TƯỢNG NỮ QUYỀN?

Femme fatale là hiện thân của những mâu thuẫn nguy hiểm: mềm mại nhưng không phục tùng, gợi cảm nhưng không dễ dãi, quyến rũ nhưng không thể chiếm hữu. Hình tượng này luôn được xây dựng với sức hút về mặt thị giác rất mạnh mẽ: gương mặt đẹp, đôi mắt sắc, mái tóc bồng bềnh và thân hình bốc lửa. Tuy nhiên, điểm cốt lõi của femme fatale không nằm ở việc họ có tạo hình hút mắt hay không. Nó nằm ở tính cách kiêu kỳ, khả năng kiểm soát và phán đoán sắc sảo. 

Trong khi phần lớn nhân vật nữ trong điện ảnh và văn học cổ điển thường bị trói vào những khuôn mẫu dễ tiếp nhận - phải hiểu chuyện, cư xử chừng mực và biết hy sinh, hoặc dễ thương, ngây thơ và vô hại, femme fatale bước ra khỏi định nghĩa chật hẹp về “người phụ nữ hoàn hảo”. 

Hình tượng femme fatale thường bị đặt vào vùng đạo đức mập mờ, nơi ranh giới giữa nạn nhân và thủ phạm, ham muốn và tội lỗi, tự vệ và thao túng gần như lu mờ. Họ sẵn sàng nói dối, thao túng, phản bội, ruồng bỏ - đôi khi giết chóc - để đạt được điều mình muốn. Và chính sự “nguy hiểm” đó khiến các femme fatale càng trở nên hấp dẫn: không thể yêu, nhưng không thể bị phớt lờ.

Từ góc nhìn nữ quyền, femme fatale dùng sắc đẹp và trí tuệ như công cụ của bản thân, thay vì dùng chúng để tìm kiếm sự công nhận, che chở từ đàn ông. Femme fatale biến sức hút của mình thành lớp giáp và vũ khí; đôi khi, thành cái bẫy mà những con mồi tự nguyện bước vào.

Tính nữ được hiện lên nổi bật hơn bao giờ hết. Vẻ đẹp và quyền lực của các femme fatale cho thấy nữ quyền còn là quyền được ham muốn; được lựa chọn; được từ chối; được theo đuổi những mục tiêu của bản thân; hơn cả, là quyền được bước ra khỏi những vai diễn được xã hội chuẩn bị sẵn: người con gái, người mẹ, người chị, nàng thơ, nạn nhân hay phần thưởng dành cho hành trình trưởng thành của đàn ông. 

FEMME FATALE TRONG ĐIỆN ẢNH

Điện ảnh là nơi femme fatale trở thành biểu tượng đại chúng rõ nhất. Trong điện ảnh noir, Barbara Stanwyck trong Double Indemnity là một ví dụ kinh điển: lạnh lùng, đầy tính toán. 

Sang cuối thế kỷ 20, femme fatale được tái sinh trong những hình hài táo bạo hơn như Catherine Tramell trong Basic Instinct hay Linda Fiorentino đầy bất chấp và hiếu thắng trong The Last Seduction. 

Nhưng điện ảnh hiện đại không chỉ giữ femme fatale trong bóng tối noir. Hình tượng này đã phân mảnh và lan sang nhiều thể loại khác: viễn tưởng, trinh thám, hành động, giả tưởng. Catwoman là femme fatale mang hình hài comic: giảo hoạt, quyến rũ, bí ẩn, không hoàn toàn thiện cũng không hoàn toàn ác. 

Bên cạnh đó là Jennifer Check trong Jennifer’s Body - nhân vật biến sự gợi cảm tuổi mới lớn thành nỗi ám ảnh kinh dị. 

Quen thuộc hơn là sự xuất hiện của Elise Clifton-Ward trong The Tourist. Tuy nhiên, Elise không phải ác nữ phim noir cổ điển, mà là một femme fatale bị làm yếu lòng bởi lớp vỏ lãng mạn của tình yêu và sự trung thành.

Femme fatale là biểu tượng của tính nữ đầy phức tạp. Đứng giữa bóng tối và ánh sáng, femme fatale vừa khiến người ta khao khát, vừa là mối đe dọa nguy hiểm. Hình mẫu này đã phá vỡ những ràng buộc về các nhân vật nữ truyền thống trong văn học và phim ảnh. Các femme fatale dùng vẻ đẹp, sự quyến rũ và trí thông minh để chinh phục mong muốn của chính mình chứ không phải để tìm kiếm sự công nhận từ đàn ông hay xã hội.