Giữa Tokyo rực rỡ ánh đèn neon, hai kẻ lạc lõng tình cờ tìm thấy sự đồng điệu ở nhau trong những hỗn loạn ở khúc chênh vênh của cuộc đời. Lost in Translation đưa khủng hoảng hiện sinh lên màn ảnh và cho thấy nó gần với đời thực đến nhường nào.

KHỦNG HOẢNG HIỆN SINH LÀ GÌ?

Cái tên nghe có vẻ đao to búa lớn, nhưng thực ra, bất cứ ai trong chúng ta - chỉ cần là một sinh vật có ý thức - đều từng ít nhiều nếm trải khủng hoảng hiện sinh. Nó thường xuất hiện vào những thời điểm con người đứng trước biến động của cuộc đời: khi già đi, khi mất mát, khi bế tắc, khi tuyệt vọng. Một khoảnh khắc lạc lõng giữa đám đông; một giây trống rỗng giữa buổi làm việc bận rộn; một chốc thao thức giữa đêm khuya tĩnh lặng, để rồi tự hỏi: Tại sao mình tồn tại? Tại sao mình làm những việc mình vẫn làm? Tại sao mình phải làm những việc mình phải làm? Mục đích sống của mình là gì?

Khủng hoảng hiện sinh là điều tất yếu. Có người cho rằng nó hay mọi vấn đề tâm lý khác chẳng qua là do "sướng quá mà thành". Nhưng thực ra, đó lại là dấu hiệu cho thấy một người vẫn còn khả năng tự vấn. Khi con người chạm tới đỉnh tháp nhu cầu, nơi những nhu cầu cơ bản như ăn, ngủ, tình dục không còn là ưu tiên hàng đầu, thì khủng hoảng hiện sinh chính là tấm vé đưa họ bước vào một tầng nhận thức cao hơn.

Lúc ấy, những câu hỏi về cái chết, sự tự do, nỗi cô đơn, mục đích và trên hết, ý nghĩa của những sự việc, của mỗi quyết định sẽ mon men tìm đến qua mọi kẽ hở trong suy nghĩ, ngay cả khi ta cố tình né tránh. Các triết gia hiện sinh gọi tên trạng thái này theo nhiều cách. Kierkegaard nói về cảm giác choáng váng khi con người đứng trước sự tự do tuyệt đối. Sartre cho rằng con người bị "kết án phải tự do". Còn Camus đối diện với tư tưởng phi lý (the absurd): mặc cho con người có khát khao tìm kiếm ý nghĩa bao nhiêu, thế giới sẽ không bao giờ đáp lời.

LOST IN TRANSLATION

Năm 2003, đạo diễn Sofia Coppola tái hiện khủng hoảng hiện sinh ở hai giai đoạn khác nhau của đời người trong bộ phim Lost in Translation. Bob Harris (Bill Murray thủ vai) là một ngôi sao Hollywood với sự nghiệp đang dần lụi tàn, sang Nhật quay quảng cáo rượu whisky, mang theo sự mệt mỏi của một người đã đi gần hết chặng đường đời. Đối lập với Bob là Charlotte (Scarlett Johansson thủ vai) - một cô gái trẻ vừa tốt nghiệp ngành triết học, theo chồng nhiếp ảnh gia sang Nhật rồi bị bỏ lại một mình trong phòng khách sạn khi anh mải miết chạy theo công việc.

Họ gặp nhau ở quầy rượu trong khách sạn. Từ đỉnh tòa tháp nhìn xuống biển đèn đường tấp nập của Tokyo, Bob và Charlotte tìm thấy sự đồng điệu: cả hai cùng lạc lõng giữa một thành phố xa lạ và lạc lối giữa chính cuộc đời mình.

Bộ phim mang về cho Sofia Coppola giải Oscar cho Kịch bản Gốc xuất sắc nhất, đồng thời trở thành một tượng đài thẩm mỹ của điện ảnh đầu thập niên 2000: Tokyo về đêm rực rỡ trong ánh neon, một không gian vô định, lửng lơ và mờ ảo.

KHỦNG HOẢNG HIỆN SINH TRONG LOST IN TRANSLATION

Điều tài tình của Sofia Coppola là bà đã phóng chiếu trạng thái khủng hoảng hiện sinh vào từng chi tiết từ sự việc, lời thoại đến bối cảnh. Tokyo trong phim không phải một địa điểm ngẫu nhiên, mà là một ẩn dụ cho sự lạc lối. Bob và Charlotte không hiểu được thứ ngôn ngữ vây quanh mình, cũng không lý giải nổi vì sao mình lại có mặt ở đây và đó cũng chính là những gì họ không thể giải mã trong chính cuộc đời họ. Ngay cả nhan đề - Lost in Translation, những gì thất lạc trong lúc dịch lại ngôn ngữ - cũng nói lên điều ấy: có những điều, những cảm xúc sẽ mãi rơi rớt đâu đó khi truyền từ người này đến người khác.

Khách sạn là một không gian lửng lơ hoàn hảo: không còn là nhà, mà cũng chẳng phải điểm đến. Nó chỉ là chốn quá cảnh tạm thời tựa như hình ảnh của hai con người đang mắc kẹt ở khúc cheo leo nhất của đời mình. Và nội tâm họ soi chiếu vào nhau, như hai tấm gương đặt đối diện. Nếu Charlotte đối mặt với khủng hoảng hiện sinh ở thời điểm cuộc đời của cô mới bắt đầu, thì Bob trải qua đúng điều đó khi đã đi quá nửa chặng đời người. Charlotte trẻ trung, vừa kết hôn, vừa tốt nghiệp và đang loay hoay không biết đi đâu về đâu giữa vô vàn lựa chọn. Bob thì bơ vơ giữa đống tro tàn của cả sự nghiệp lẫn hôn nhân, khi những lựa chọn còn lại đã quá ít ỏi ở tuổi xế chiều.

Điều đặc biệt của bộ phim là mọi vấn đề đều bỏ ngỏ, mọi câu hỏi đều không có lời giải đáp. Không có mối tình nào trọn vẹn, không có cuộc đời nào được sửa chữa, không có khoảnh khắc nào khiến mọi thứ đảo chiều. Chính vì thế, sự kết nối giữa họ lại càng hiện lên rõ ràng và sâu sắc.

Qua đó, khủng hoảng hiện sinh được khắc hoạ như một trải nghiệm cần được sống qua chứ không phải một vấn đề tâm lý cần phải giải quyết - để con người hiểu hơn về chính mình, về quãng đời đã qua và cả những gì đang ở phía trước. Trạng thái ấy mang đến bao chất vấn, bao đau khổ và giằng xé nội tâm. Và vì thế, nó càng cho thấy điều con người khao khát thầm kín nhất không phải một lời giải, một phương án hay một cái kết mà là được sẻ chia, được thấu hiểu.

Camus từng đưa ra lời đáp cho chính tư tưởng phi lý mà ông đặt nền móng bằng một tinh thần đầy nhiệt huyết: hãy sống tỉnh táo, tự do, nổi loạn, và vẫn yêu lấy cuộc đời ngay cả khi biết rõ nó phi lý. Dù thực tại bên ngoài hay thế giới bên trong có hỗn loạn đến đâu, con người vẫn cần sống trọn vẹn trong sự hỗn loạn ấy. Và có lẽ, khát khao bản năng nhất của con người giữa thế giới hiện đại chỉ đơn giản là tìm được một người đồng hành - người có thể thấu hiểu và sẻ chia thế giới nội tâm của mình.

Khủng hoảng hiện sinh không phải một bài toán con người phải đi tìm đáp số, mà là một cánh cửa mở ra những suy ngẫm và trải nghiệm mới. Bằng hình ảnh một Tokyo lãng mạn, Lost in Translation lột tả vẻ đẹp của sự hỗn loạn nội tâm và cho thấy nốt lặng bình yên, sinh ra từ sự kết nối sâu sắc trong một mối quan hệ dù chỉ là thoáng qua giữa Bob và Charlotte.

CÁC BỘ PHIM CÙNG CHỦ ĐỀ

1. Her (Spike Jonze, 2013)
2. Perfect Days (Wim Wenders, 2023)
3. Ikiru (Akira Kurosawa, 1952)
4. Trùng Khánh Sâm Lâm (Chungking Express - Vương Gia Vệ, 1994)
5. Tâm Trạng Khi Yêu (In the Mood for Love - Vương Gia Vệ, 2000)