Ra đời từ nỗi ám ảnh hậu chiến và bàn tay của những đạo diễn lưu vong châu Âu, phim noir đã làm điều Hollywood chưa từng dám: nhìn thẳng vào mặt tối của con người và thời đại. Phim noir là một trong những thể loại điện ảnh mang dấu ấn nghệ thuật sâu sắc nhất thế kỷ XX.

ĐIỆN ẢNH NOIR LÀ GÌ?

Từ "noir" không phải do người Mỹ tạo ra mà lần đầu xuất hiện từ phía các nhà phê bình điện ảnh Pháp khi họ nhận thấy sự khác biệt rõ rệt trong những thước phim xuất xứ từ Hollywood sau Thế chiến II. Chúng đều mang một góc nhìn phá cách so với điện ảnh đương thời: bạo lực, dục vọng và sự thật khắc nghiệt của đời sống.

Phim noir là thuật ngữ dùng để chỉ một phong cách điện ảnh xuất hiện tại Hollywood trong những năm 1940 và 1950. Đây không hoàn toàn là một thể loại theo nghĩa truyền thống như phim kinh dị hay phim hành động, mà là một phong cách thẩm mỹ đặc trưng, bao trùm lên nhiều thể loại phim khác nhau - từ phim tội phạm, trinh thám cho đến phim chính kịch, tâm lý.

Phim noir chịu ảnh hưởng sâu sắc từ: văn học trinh thám kiểu hardboiled (cứng rắn và thực tế) của Mỹ và trường phái biểu hiện chủ nghĩa Đức (German Expressionism) trong điện ảnh những năm 1920-1930. Nhiều đạo diễn người Do Thái gốc Đức và Áo, chạy trốn chủ nghĩa phát xít, đã mang theo ngôn ngữ hình ảnh siêu thực, tối tăm đó sang Hollywood và tạo nên những kiệt tác noir đầu tiên.

ĐIỀU GÌ KHIẾN PHIM NOIR ĐẶC BIỆT?

Phim noir là một loại hình điện ảnh cực kỳ nhất quán và có tính đặc trưng rõ rệt. Trước hết về bố cục, phim noir luôn tạo điểm nhấn cho các khung hình bằng sự đối lập giữa ánh sáng và bóng tối. Các đạo diễn hình ảnh của dòng phim này đã sử dụng kỹ thuật chiaroscuro - tương phản sắc nét, gợi lên cảm giác chông chênh, hồi hộp.

Bối cảnh của phim noir thường là khung cảnh thành thị về đêm với những con phố ướt mưa ngợp ánh đèn neon sáng chói, những văn phòng thám tử tư tối tăm, quán rượu mờ khói, hay những nhà kho ngoại ô ẩm thấp. Không gian ảm đạm ấy phản ánh một thế giới với ai ai cũng che giấu bí mật của riêng mình và những nguy hiểm tiềm tàng ở mọi góc phố.

Phim noir nổi tiếng với cách xây dựng nhân vật từ các nguyên mẫu (archetype) kinh điển. Nổi bật trong số đó là hình ảnh một người đàn ông trung niên, đã từng trải, hoài nghi về tất cả nhưng vẫn bị cuốn vào rắc rối vì một lý do không rõ ràng; và một femme fatale - người phụ nữ quyến rũ mà nguy hiểm, dùng sức hút như vũ khí, thường là mấu chốt dẫn đến sự sa ngã của nhân vật nam.

Về mặt tâm lý và triết học, dòng phim này thấm đẫm chủ nghĩa hiện sinh và bi quan. Số phận của nhân vật thường là bị mắc kẹt trong chính chiếc lồng họ đã biết trước nhưng vẫn bước vào. Lời thoại thường mang tính ẩn dụ, sắc sảo, ám chỉ hiện thực và đời sống. Kỹ thuật voice-over - ở đây, nhân vật chính tự kể câu chuyện của mình bằng giọng mệt mỏi, cay đắng, thường là từ góc nhìn của người đã biết trước kết cục.

CÁC TÁC PHẨM NOIR KINH ĐIỂN

Kho tàng phim noir kinh điển không thiếu những tên tuổi sẽ còn được nhắc mãi trong lịch sử điện ảnh. Dưới đây là một số tác phẩm tiêu biểu nhất:

1. The Maltese Falcon (1941)

Bộ phim do John Huston đạo diễn này đã đặt ra gần như toàn bộ nền móng cho đặc trưng về thẩm mỹ tương phản sáng tối, chân dung nhân vật ám ảnh với sự hoài nghi và nội dung về một thế giới đầy rẫy cạm bẫy của phim noir. Với điện ảnh Mỹ, The Maltese Falcon đã khai sinh ra một thể loại điện ảnh mới, không chỉ định hình dòng phim noir mà còn ảnh hưởng đến cách Hollywood xây dựng nhân vật thám tử trong suốt nhiều thập kỷ sau.

2. Double Indemnity (1944)

Đạo diễn Billy Wilder và tác phẩm của ông lại góp phần tạo nên nguyên mẫu femme fatale được coi là hoàn hảo nhất trên màn ảnh Hollywood cho tới tận hiện tại. Nhân vật này mang vẻ quyến rũ không bởi thân hình bốc lửa hay tính cách lả lướt mà bởi trí tuệ, sự lạnh lùng và bí ẩn.

Bên cạnh đó, Double Indemnity còn đặt nền tảng cho toàn bộ cấu trúc "flashback kèm voice-over" mà noir sử dụng mãi về sau. Trong đó, flashback là kỹ thuật kể chuyện khi bộ phim bắt đầu ở thời điểm kết thúc của sự việc, rồi nhân vật quay ngược lại quá khứ để kể về những điều đã xảy ra.

3. Sunset Boulevard (1950)

Là một kiệt tác điện ảnh khác của Billy Wilder, lần này câu chuyện được kể bởi một xác chết dày đặc cảm giác tối tăm. Một nhà biên kịch thất bại bị cuốn vào cuộc sống kỳ quái của Norma Desmond, ngôi sao câm đã bị Hollywood bỏ quên nhưng không chấp nhận điều đó. Đây là bộ phim noir đầu tiên phán xét sự giả dối của danh tiếng và ánh đèn hào nhoáng của Hollywood.

​​

Gloria Swanson trong vai Norma Desmond đã để lại một trong những màn trình diễn đáng sợ nhất lịch sử điện ảnh Mỹ. Sunset Boulevard mở ra một nhánh noir hoàn toàn mới - neo-noir tâm lý, và ảnh hưởng của nó kéo dài đến tận Mulholland Drive của David Lynch nửa thế kỷ sau.

4. Touch of Evil (1958)

Nổi tiếng với cảnh quay mở đầu 3 phút 20 giây được mệnh danh là vĩ đại nhất trong lịch sử điện ảnh, đạo diễn Orson Welles tự mình xuất hiện trong vai phản diện với bộ dạng cố tình xấu xí, và đó là một trong những lựa chọn diễn xuất táo bạo nhất noir từng có.

Touch of Evil thường được nhắc tới như bộ phim khép lại kỷ nguyên vàng của dòng phim noir kinh điển, nhưng đồng thời cũng là kim chỉ nam cho thể loại neo-noir về sau.

Dòng phim noir không chết đi từ sau những năm 1960 mà được tiếp nối dưới biến thể của nó trong các thời kỳ sau - neo-noir. Mỗi thế hệ lại tìm thấy cách diễn đạt phù hợp để nói về những mặt tối trong thời đại mình qua dòng phim này. Phim noir vốn dĩ chưa từng là dòng phim tội phạm, chỉ tập trung vào tội ác của con người. Đây là dòng phim về con người sống trong một thế giới nơi tội ác là điều tất yếu.