Một bộ phim Hàn Quốc về sự khác biệt giai cấp giữa hai gia đình giàu - nghèo đã làm rung chuyển cả Hollywood. Vậy điều gì đã khiến Parasite trở thành hiện tượng điện ảnh của thế kỷ 21?

TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH CỦA THỜI ĐẠI - PARASITE

Có một sự thật thú vị: trước Parasite, chưa từng có một bộ phim nói tiếng nước ngoài nào giành giải Phim hay nhất tại lễ trao giải Oscar trong suốt hơn chín mươi năm lịch sử của giải thưởng này. Năm 2020, đạo diễn Bong Joon-ho đã phá vỡ bức tường ấy và làm điều đó một cách ngoạn mục.

Parasite (2019) kể câu chuyện về gia đình họ Kim, một gia đình bốn người sống chật vật trong căn bán hầm (banjiha) tối tăm ở Seoul, gấp giấy bìa pizza kiếm sống và hứng trọn mùi ẩm mốc bốc lên từ dưới lòng đất. Bước ngoặt đến khi cậu con trai Ki-woo được giới thiệu làm gia sư tiếng Anh cho gia đình họ Park giàu có. Từ chân đứng nhỏ ấy, cả nhà Kim lần lượt luồn lách vào biệt thự nhà Park, mỗi người đóng một vai, cho tới khi cả bốn người đều có mặt trong ngôi nhà xa hoa mà chủ nhân không hề hay biết họ là người một nhà. Nhưng đúng lúc mọi thứ tưởng như hoàn hảo, một bí mật giấu dưới lòng biệt thự lộ ra, kéo bộ phim lao thẳng vào một đoạn kết mà không ai đoán trước được.

Về mặt thành tựu, Parasite gần như càn quét mọi thứ. Bộ phim giành giải Cành Cọ Vàng tại Liên hoan phim Cannes 2019, trở thành phim Hàn Quốc đầu tiên làm được điều đó. Rồi đến mùa Oscar, Parasite tiếp tục thắng bốn giải: Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc nhất, Kịch bản gốc xuất sắc nhất và Phim quốc tế xuất sắc nhất. Đây là lần đầu tiên một tác phẩm không viết bằng ngôn ngữ Anh chạm tay vào tượng vàng danh giá như vậy. Với nhiều nhà phê bình, đó không chỉ là chiến thắng của một bộ phim mà còn là dấu mốc cho thấy điện ảnh thế giới không còn xoay quanh một trung tâm duy nhất nữa.

KỂ CHUYỆN QUA BỐ CỤC

Điều làm nên sức nặng của Parasite không nằm ở cốt truyện giật gân, mà ở cách Bong Joon-ho biến chính không gian phim thành một câu chuyện. Ngay từ những khung hình đầu tiên, khán giả bị đặt vào một thế giới được phân tầng theo chiều dọc. Nhà Kim sống dưới lòng đất, phải ngước lên để nhìn ra ô cửa sổ ngang tầm vỉa hè, nơi người say đứng tiểu tiện. Nhà Park sống trên một ngọn đồi, trong biệt thự rộng thênh thang tràn ngập ánh sáng.

Giữa hai thế giới ấy là những bậc thang, và trong suốt bộ phim, các nhân vật liên tục leo lên hoặc tụt xuống. Mỗi lần một người nhà Kim bước lên biệt thự nhà Park là một lần họ trèo lên; mỗi lần trở về căn bán hầm là một lần họ rơi xuống. Chiều cao trong phim không đơn thuần là bối cảnh, nó được xem như một ẩn ý về sự khác biệt giai cấp.

Đỉnh điểm của lối kể chuyện qua bố cục là phân cảnh trận mưa lớn. Khi cơn mưa đổ xuống, gia đình Kim tháo chạy khỏi biệt thự trên đồi và đạo diễn Bong quay họ chạy xuống, xuống mãi, qua từng con dốc, từng bậc thang, từng đường hầm, cho tới khi về đến khu phố nghèo đang ngập trong nước cống. Với nhà Park trên cao, cơn mưa chỉ là một buổi tối lãng mạn. Với nhà Kim dưới thấp, cơn mưa nhấn chìm toàn bộ tài sản của họ. Cùng một cơn mưa, hai số phận trái ngược được lột tả mà không cần một lời thoại nào.

Chưa dừng lại ở đó, bộ phim còn giấu một tầng không gian nữa dưới lòng biệt thự, một căn hầm bí mật mà ngay cả chủ nhà cũng không biết tới. Khi căn hầm ấy được hé lộ, cấu trúc ba tầng của bộ phim mới hiện ra trọn vẹn: tầng trên là kẻ giàu, tầng giữa là kẻ đang cố trèo lên, và tầng sâu nhất là kẻ đã rơi xuống tận đáy mà không còn đường ngoi lên. Cả một trật tự xã hội được nén gọn vào kiến trúc của một ngôi nhà.

TÍNH ĐIỆN ẢNH SẮC NÉT

Nếu bố cục là bộ xương sườn của Parasite, thì kịch bản, diễn xuất và hình ảnh là những yếu tố khiến bộ phim sống động đến ám ảnh.

Về kịch bản, Bong Joon-ho cùng đồng biên kịch Han Jin-won đã viết nên một cấu trúc gần như hoàn hảo về mặt cân đối. Nửa đầu phim mang nhịp điệu của một vở hài kịch tinh quái, khi khán giả bị cuốn theo màn lừa gạt thông minh của nhà Kim và bật cười trước sự ngây thơ của nhà Park. Nhưng đến giữa phim, chỉ trong một cảnh chuông cửa reo lúc nửa đêm, toàn bộ mạch phim đổi hướng, từ hài kịch sang kinh dị, rồi sang chính kịch. Sự đảo lộn và pha trộn giữa nhiều thể loại ấy phức tạp tới mức hiếm đạo diễn nào dám thử, vậy mà đạo diễn Bong đã cho khán giả thấy sự dịch chuyển đó một cách đầy mượt mà và lôi cuốn. 

Bên cạnh đó, kịch bản phim còn được cài cắm dày đặc những chi tiết tinh vi như hòn đá phong thủy, mùi cơ thể đặc trưng của người nghèo mà nhà Park nhiều lần nhăn mặt, tất cả đều quay lại ở đoạn kết với sức nặng khủng khiếp.

Về diễn xuất, dàn diễn viên hoạt động như một chỉnh thể thống nhất, không ai lấn át ai. Song Kang-ho trong vai người cha Ki-taek là linh hồn của bộ phim, với gương mặt lúc đầu hiền lành, hài hước, dần dần chất chứa một nỗi tủi hổ âm ỉ, để rồi bùng nổ trong khoảnh khắc quyết định. Cái tài của cả dàn diễn viên là họ khiến người xem vừa thương vừa trách các nhân vật, không ai hoàn toàn tốt, cũng không ai hoàn toàn xấu. Chính sự mơ hồ đạo đức ấy làm nên chiều sâu nội dung của bộ phim.

Về hình ảnh, nhà quay phim Hong Kyung-pyo tạo nên những khung hình vừa đẹp vừa lạnh, nơi ánh sáng luôn phân định rạch ròi giữa hai thế giới. Biệt thự nhà Park ngập trong ánh nắng vàng và những mảng tường tối giản, trong khi căn bán hầm nhà Kim luôn nhuốm sắc xanh xám bức bối. Âm nhạc của Jung Jae-il thì đi ngược lại kịch tính trên màn ảnh, thường êm đềm, cổ điển, tạo ra một sự tương phản khiến bi kịch càng thêm nhức nhối. Mọi yếu tố kỹ thuật đều phục vụ cho một mục đích duy nhất là khắc họa sâu sắc khoảng cách giai cấp một cách vô thức vào tiềm thức của người xem.

Điều khiến Parasite bứt phá khỏi những tác phẩm đương đại không nằm ở một thủ pháp riêng lẻ, mà ở chỗ Bong Joon-ho biết dùng ngôn ngữ điện ảnh để xoáy vào mặt tối của xã hội và những vùng xám trong đạo đức con người. Đằng sau câu chuyện về hai gia đình là một vấn đề nhức nhối hơn nhiều: sự phân tầng giai cấp và khát khao bình đẳng vốn chưa bao giờ nguôi của mỗi người.

Sau cùng, Parasite trở thành tuyệt tác không nhờ một yếu tố đơn lẻ, mà nhờ sự hòa quyện gần như hoàn hảo giữa bố cục, kịch bản, diễn xuất và hình ảnh. Nó chứng minh rằng một tác phẩm điện ảnh có thể vừa cuốn hút như một màn giải trí, lại vừa để lại trong lòng người xem những suy ngẫm khôn nguôi.