Từ sàn nhảy Harlem đến Los Angeles, zoot suit không chỉ tạo nên dấu ấn đặc sắc của thời trang thập kỷ 1930 mà còn khẳng định khát vọng được công nhận của một thế hệ cộng đồng người Mỹ gốc Mexico.

ZOOT SUIT LÀ TRANG PHỤC GÌ?

Hình dung một bóng dáng: đôi quần cạp cao ngất, ống phồng rộng nơi đùi rồi bó chặt lại ở cổ chân, khoác lên trên là chiếc áo vest dài chấm đùi với vai độn bè và ve áo xoè rộng. Thêm một chiếc mũ phớt vành rộng, sợi dây đồng hồ dài lủng lẳng buông xuống gần đầu gối, đôi giày mũi nhọn và mái tóc vuốt keo bóng mượt. Đó là zoot suit - bộ trang phục mà báo chí Mỹ từng gọi là "bộ suit thuần Mỹ đầu tiên".

Zoot suit không sinh ra từ giới thượng lưu. Nguồn gốc của nó nằm trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi. Nhiều nhà nghiên cứu truy dấu về những người thợ may ở khu Harlem, New York vào giữa và cuối thập niên 1930, dù một số ghi chép còn đẩy lùi gốc gác của phom dáng này về các sân khấu hài của người da đen từ thập niên 1920.

Chính nhạc jazz đã đưa zoot suit ra ánh sáng. Những huyền thoại như Cab Calloway, Duke Ellington hay Dizzy Gillespie diện nó lên sân khấu, biến nó thành đồng phục của giới sành điệu trong các vũ trường. Ngay cả Malcolm X thời trẻ cũng từng khoác zoot suit, rất lâu trước khi trở thành nhà hoạt động.

Phom dáng rộng ấy không phải ngẫu nhiên. Sự thùng thình được thiết kế để tạo thế chuyển động dễ dàng khi biểu diễn những điệu nhảy như Lindy hop, jitterbug, swing. Nhưng chính lượng vải khổng lồ đó đã đẩy zoot suit vào tâm bão. Năm 1942, giữa Thế chiến II, Ủy ban Sản xuất Thời chiến Hoa Kỳ (War Production Board) ra lệnh hạn chế lượng len được dùng trong may mặc. Một bộ suit ngốn quá nhiều vải giữa thời buộc phải tiết kiệm bỗng bị gán mác lãng phí, thậm chí phản quốc. Các thợ may lậu vẫn lén cắt may, và mỗi bộ zoot suit trở thành một hành động phản kháng thầm lặng.

MỐI LIÊN HỆ VỚI VĂN HOÁ CHICANO

Từ Harlem, zoot suit theo dòng nhạc jazz lan tới bờ Tây và vùng Tây Nam nước Mỹ, nơi thanh niên gốc Mexico đón nhận cả âm nhạc lẫn phong cách. Và chính tại đây, bộ suit tìm thấy linh hồn thứ hai của mình: pachuco.

Pachuco là tiểu văn hóa của các thanh niên Mỹ gốc Mexico, phần lớn trong độ tuổi 13 đến 22. Sau này, pachuco là từ được sử dụng để gọi chung những thanh niên gốc Mexico mặc zoot suit. Bản thân danh xưng cũng gắn với một giả thuyết đầy chất di dân: nhiều người tin nó bắt nguồn từ El Paso, Texas - cửa ngõ nhập cư lớn nhất khi ấy - nơi tập trung dòng người đến từ Pachuca, một thành phố thuộc bang Hidalgo, Mexico. Với những thanh niên này, zoot suit là sự khẳng định bản sắc: vừa chối bỏ khuôn phép của thế hệ Mexico đi trước, vừa thách thức chuẩn mực của xã hội da trắng Mỹ.

Tuy nhiên, cái giá phải trả rất đắt. Tháng 8/1942, sau cái chết của một thanh niên tên José Díaz trong vụ án Sleepy Lagoon, cảnh sát Los Angeles bắt giữ hàng trăm người Mỹ gốc Mexico; một nhóm thanh niên bị đưa ra xét xử và kết án dựa trên những chứng cứ mong manh. Báo chí thổi phồng vụ việc, biến hình ảnh pachuco thành hiện thân của tội phạm và sự vô kỷ luật.

Đỉnh điểm là tháng 6/1943. Các quân nhân Mỹ đang nghỉ phép đổ ra đường phố Los Angeles, tấn công thanh niên gốc Mexico mặc zoot suit. Hành động tàn nhẫn nhất là họ đã lột bỏ bộ zoot suit ngay trên người nạn nhân. Dường như hành động này đã trực tiếp cởi bỏ luôn cả bản sắc của thanh niên nọ cùng toàn bộ tự tôn sắc tộc của cộng đồng Pachuco, dấy lên nhiều phẫn nộ dẫn tới bạo loạn. Sự kiện này đã đi vào lịch sử với tên gọi Bạo loạn Zoot Suit.

Điều trớ trêu là cáo buộc "phản quốc" hoàn toàn vô lý. Khoảng nửa triệu Latino (cách gọi đàn ông Mỹ Latinh) đã phục vụ trong quân đội Mỹ suốt Thế chiến II, trong đó có cả các Pachuco. Chính bộ suit bị truyền thông bôi nhọ, biếm làm biểu tượng của sự chống đối lại trở thành minh chứng cho sự bất công của một cộng đồng bị kỳ thị và buộc tội là “phản quốc” trong khi vẫn đang đổ máu cho đất nước.

Nhiều thập niên sau, Phong trào Chicano những năm 1960-1980 nhìn lại Bạo loạn Zoot Suit như một khoảnh khắc thức tỉnh chính trị - được nhiều học giả xem là một trong những sự kiện đầu tiên đưa cộng đồng Chicano ra trung tâm sự chú ý toàn quốc. Chính những Pachuco là nhóm đầu tiên giành lại từ "Chicano" như một danh xưng đầy tự hào. Năm 1979, vở kịch Zoot Suit của Luis Valdez, với nhân vật El Pachuco do Edward James Olmos thủ vai, đưa hình tượng này lên sân khấu như một "người hùng dân gian". Từ zoot suit, di sản pachuco còn nối dài tới văn hóa lowrider và phong cách cholo sau này. Bộ suit không còn là mốt thời trang - nó đã trở thành lá cờ khởi nghĩa đòi lại sự công bằng và địa vị trong xã hội Mỹ của người Mexico.

CÁC BIẾN THỂ CỦA ZOOT SUIT

Lịch sử zoot suit thường gắn liền với sự bóng bẩy của những quý ông. Nhưng phụ nữ Mexico cũng không nằm ngoài cuộc chơi ấy. Họ được gọi là các Pachuca.

Pachuca - còn được biết đến qua những cái tên như "cholita", "slick chick" hay "lady zoot suiter" - đã nữ hóa bộ suit vốn đầy nam tính. Họ khoác chiếc áo choàng vai bè dài chấm đầu ngón tay (finger-tip coat), bên trong là áo len cổ chữ V, kết hợp cùng chân váy xếp li ngắn trên gối, tất lưới hoặc tất cổ ngắn, và giày đế bằng. Một số người thẳng thừng diện nguyên bộ zoot suit y hệt cánh đàn ông nhưng với những đường nét may mặc nữ tính và bám sát đường cong.

Trang điểm và mái tóc là phần không thể thiếu của diện mạo ấy. Pachuca tô son đậm, kẻ lông mày mảnh đen, và dựng mái tóc phồng cao bằng những miếng độn xốp gọi là "rats". Họ lập nên các hội nhóm với những cái tên như "Black Widows" hay "Slick Chicks", và gọi trang phục của mình bằng cái tên đầy hàm ý: "defense drapes" - bộ giáp phòng thủ.

Phía sau vẻ ngoài đó là một cuộc nổi loạn kép. Thập niên 1940, việc phụ nữ mặc đồ nam vẫn bị coi là bất hợp pháp ở nhiều nơi, và không ít Pachuca đã bị bắt giữ chỉ vì trang phục của mình. Ngay trong cộng đồng của chính họ, các Pachuca còn chịu chỉ trích nặng nề vì dám công khai thể hiện sự nữ tính và khát vọng đòi quyền bình đẳng giới trong khi cánh Pachuco lại được ngợi ca vì "dám đứng lên". 

Đáng tiếc, các pachuca gần như bị lu mờ hoàn toàn trong Phong trào Chicano. Phải đến công trình The Woman in the Zoot Suit (2009) của Catherine Ramírez, hay bức tranh Las Tres Marías (1976) của nghệ sĩ Judy Baca, hình ảnh những người phụ nữ mặc zoot suit mới dần được trả lại vị trí xứng đáng trong lịch sử.

Zoot suit chưa bao giờ chỉ là bộ trang phục nổi bật với kích thước quá cỡ độc đáo. Zoot suit còn là hiện thân của sự phản kháng được dệt nên bằng hành trình dài trong việc tranh giành quyền bình đẳng về sắc tộc và quyền bình đẳng về giới tính của cộng đồng người Mỹ gốc Mexico thế kỷ trước.