Mỗi độ thu về, mùi hoa sữa lại lan khắp những con phố Hà Nội. Có người xem đó là dấu hiệu của mùa thu, có người lại thấy khó chịu trước hương thơm nồng đậm. Nhưng đằng sau mùi hương đặc trưng ấy là một loài cây có nguồn gốc phân bố rộng khắp châu Á, cùng những hợp chất hóa học tạo nên mùi thơm mà không phải ai cũng cảm nhận giống nhau.

HOA SỮA ĐẾN TỪ ĐÂU?

Hoa sữa, hay còn gọi là cây sữa, có tên khoa học là Alstonia scholaris, thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae). Đây là loài cây thân gỗ, phân bố tự nhiên từ khu vực Nam Á, Đông Á đến Đông Nam Á và miền bắc Australia. Việt Nam cũng nằm trong vùng phân bố tự nhiên của loài cây này. Theo cơ sở dữ liệu Plants of the World Online của Vườn thực vật Hoàng gia Kew (Anh), hoa sữa sinh trưởng chủ yếu ở những vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Vì vậy, hoa sữa không phải loài cây chỉ có ở Hà Nội, cũng không có nguồn gốc riêng từ thành phố này. Loài cây hiện diện tại nhiều quốc gia châu Á, nhưng mỗi nơi lại có cách gọi và những mối liên hệ văn hóa khác nhau với nó. Tại Việt Nam, hoa sữa được trồng làm cây xanh đô thị và dần trở thành một hình ảnh quen thuộc trong đời sống, đặc biệt ở các tỉnh phía Bắc.

Về đặc điểm hình thái, hoa sữa có thể phát triển thành cây gỗ lớn, thân thẳng, cành và lá thường mọc thành vòng. Lá tập trung ở đầu cành, có hình bầu dục và những đường gân nổi rõ. Hoa nhỏ, thường có màu trắng ngả xanh, mọc thành từng cụm. Khi nhìn từ xa, những cụm hoa không quá nổi bật về màu sắc, nhưng hương thơm của chúng lại có thể lan rộng, khiến người đi đường nhận ra ngay cả khi chưa nhìn thấy cây.

Tên gọi “hoa sữa” cũng gắn với đặc điểm của loài cây này. Khi thân hoặc các bộ phận bị tổn thương, cây tiết ra nhựa màu trắng giống sữa. Đó là đặc điểm được ghi nhận ở nhiều loài thuộc chi Alstonia, đồng thời là một trong những cơ sở hình thành tên gọi thông dụng của cây.

Tại Hà Nội, hoa sữa thường được nhắc đến nhiều nhất vào khoảng cuối hè và mùa thu, khi những chùm hoa bắt đầu nở và mùi hương trở nên rõ rệt. Theo Trung tâm Dữ liệu Thực vật Việt Nam, cây sữa thường ra hoa vào khoảng tháng 8-9. Thời điểm cụ thể có thể thay đổi tùy điều kiện thời tiết và môi trường sinh trưởng.

ĐIỀU GÌ TẠO NÊN MÙI HƯƠNG NỒNG ĐẬM CỦA HOA SỮA?

Không giống những loài hoa có hương thơm nhẹ, hoa sữa thường tạo ra mùi hương khá mạnh, đặc biệt khi nhiều cây cùng nở trong một khu vực. Để hiểu điều gì làm nên đặc điểm này, cần nhìn vào thành phần hóa học của những hợp chất bay hơi mà hoa giải phóng vào không khí.

Năm 2001, một nghiên cứu đăng trên Journal of Essential Oil Research đã phân tích thành phần các hợp chất bay hơi trong hoa sữa được thu thập tại Hà Nội. Nhóm nghiên cứu xác định hơn 34 thành phần, chiếm khoảng 92,5% lượng tinh dầu thu được. Trong đó, linalool chiếm 35,7%; các dạng linalool oxide chiếm 14,7%; alpha-terpineol chiếm 12,3%; và 2-phenylethyl acetate chiếm 6,3%.

Đây đều là những hợp chất góp phần tạo nên mùi hương của hoa. Linalool xuất hiện trong nhiều loài thực vật có hương thơm, trong khi alpha-terpineol và các hợp chất khác cũng góp phần hình thành đặc tính mùi của hỗn hợp tinh dầu. Điều quan trọng là mùi hương của hoa sữa không đến từ một chất duy nhất, mà là kết quả của nhiều hợp chất bay hơi kết hợp với nhau.

Khi các phân tử này thoát ra khỏi hoa và đi vào không khí, chúng có thể tiếp xúc với các thụ thể khứu giác trong mũi. Não bộ tiếp nhận và xử lý những tín hiệu đó, từ đó hình thành cảm nhận về mùi hương. Tỷ lệ và sự kết hợp giữa các hợp chất khiến mỗi loài hoa có đặc điểm mùi riêng, đồng thời cũng góp phần giải thích vì sao mùi hoa sữa thường được mô tả là nồng, đậm và dễ nhận biết.

Vậy tại sao có người yêu thích mùi hoa sữa, trong khi người khác lại cảm thấy ngột ngạt? Cảm nhận về mùi không hoàn toàn giống nhau ở mọi người. Mức độ nhạy cảm của khứu giác, cường độ mùi trong môi trường và trải nghiệm cá nhân đều có thể ảnh hưởng đến cách mỗi người cảm nhận. Khi hoa nở dày đặc, lượng hương thơm tích tụ trong một không gian hẹp có thể khiến mùi trở nên quá mạnh đối với những người nhạy cảm.

Nói cách khác, hoa sữa không nhất thiết có một mùi hương dễ chịu với tất cả mọi người. Đặc điểm hóa học của hoa tạo nên một hỗn hợp mùi đặc trưng, nhưng việc yêu thích hay khó chịu trước hỗn hợp ấy còn phụ thuộc vào người cảm nhận và hoàn cảnh tiếp xúc.

VÌ SAO MÙI HOA SỮA GẮN VỚI MÙA THU HÀ NỘI?

Hoa sữa không phải loài hoa duy nhất nở vào mùa thu, nhưng hiếm có loài cây nào gắn với ký ức Hà Nội rõ rệt như vậy. Mỗi năm, khi những chùm hoa bắt đầu xuất hiện, mùi hương của chúng trở thành dấu hiệu để nhiều người nhận ra thời điểm chuyển mùa. Đôi khi, chỉ cần đi qua một con phố có hàng cây sữa đang nở, người ta đã có thể nhận ra rằng mùa thu đã đến.

Sự gắn bó này không chỉ đến từ đặc điểm sinh học của loài cây. Hoa sữa còn xuất hiện trong âm nhạc, thơ ca và những câu chuyện về đời sống Hà Nội. Qua thời gian, mùi hương của hoa được đặt cạnh những hình ảnh quen thuộc như con phố vắng, đêm se lạnh hay những cuộc hẹn vào mùa thu. Khi một mùi hương liên tục xuất hiện cùng những trải nghiệm như vậy, nó có thể trở thành dấu hiệu gợi nhớ về một thời điểm, một địa điểm hoặc một giai đoạn trong cuộc đời.

Tuy nhiên, ký ức về hoa sữa không phải lúc nào cũng lãng mạn. Với một số người, mùi hương ấy gợi nhắc về những con phố quen và cảm giác chuyển mùa. Với những người khác, nó lại là mùi thơm quá đậm, đặc biệt khi cây được trồng dày hoặc hoa nở rộ. Hai cách cảm nhận tưởng chừng đối lập này cùng tồn tại, khiến hoa sữa trở thành một phần khá đặc biệt trong trải nghiệm tại Hà Nội.

Ở góc độ cảnh quan, câu chuyện về hoa sữa cũng đặt ra vấn đề về cách lựa chọn và bố trí cây xanh. Một loài cây có thể phù hợp với không gian rộng, thông thoáng nhưng lại gây cảm giác khó chịu nếu được trồng quá dày tại những tuyến phố hẹp. Bên cạnh khả năng tạo bóng mát và đặc điểm sinh trưởng, mùi hương cũng là yếu tố cần cân nhắc khi quy hoạch cây xanh đô thị.

Sau cùng, hoa sữa không chỉ là một loài cây nở hoa vào mùa thu. Nó còn cho thấy cách một đặc điểm tự nhiên có thể trở thành một phần trong đời sống văn hóa của thành phố. Mùi hương ấy có thể khiến người này nhớ về Hà Nội, khiến người khác muốn đi nhanh qua một con phố, nhưng khó có thể phủ nhận rằng hoa sữa đã tạo nên một trải nghiệm riêng trong cảm nhận của nhiều người về mùa thu nơi đây.