Digital model đang mở ra một kỷ nguyên mới cho thời trang và quảng cáo: đẹp hơn, nhanh hơn, tiện hơn. Nhưng phía sau vẻ hoàn hảo được dựng bằng công nghệ là một câu hỏi khó tránh: khi gương mặt, cơ thể và cảm xúc đều có thể được thiết kế, điều gì sẽ xảy ra với tính tự nhiên? 

Vài năm gần đây, ngành công nghiệp hình ảnh đang chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của digital model, hay người mẫu kỹ thuật số. Họ có thể xuất hiện trong chiến dịch quảng cáo toàn cầu mà không cần ra hiện trường. Họ không mệt, không già đi, không gặp scandal, không bị giới hạn bởi múi giờ, lịch chụp hay điều kiện thời tiết. Họ có thể được “thiết kế” để vừa vặn hoàn hảo với mọi ý tưởng sáng tạo và mọi yêu cầu về thẩm mỹ mà các thương hiệu mong muốn.

Thoạt nhìn, đây là một bước tiến hấp dẫn. Nhưng càng nghĩ, người ta càng không tránh khỏi thắc mắc rằng liệu thời trang có đang đánh đổi chính thứ làm nó trở nên “nghệ” nhất đến từ chính sự hiện diện sống động của con người trong thực tại hay không.

CÁI ĐẸP PHI THỰC

Digital model là sản phẩm của công nghệ hình ảnh số, CGI, 3D, AI và sự kết hợp của vô vàn hệ thống mô phỏng tinh vi. Về mặt thị giác, những người mẫu kỹ thuật số này mang vẻ đẹp vi ảo: làn da không tì vết, tỷ lệ khuôn mặt và cơ thể cân xứng, thần thái được lập trình với mọi chuyển động được tinh chỉnh một cách vi tế. Họ không “được sinh ra” với một cơ thể vật lý; họ được cấu thành từ những con số, dữ liệu, thuật toán và ý đồ thẩm mỹ.

Điều đáng nói không nằm ở việc công nghệ có thể tạo ra hình ảnh đẹp đến đâu. Điều đáng nói là digital model đang thay đổi cách con người tư duy về cái đẹp và thời trang. Mới chỉ một thập kỷ trước, khi nhắc đến người mẫu, người ta vẫn mặc nhiên nghĩ đến những con người thật. Giờ đây, người mẫu còn có thể được hiểu như một giao diện chỉ tồn tại với mục đích tối ưu hóa nhằm phục vụ hiệu quả truyền thông.

Và một khi vẻ đẹp trở thành thứ có thể được chỉnh sửa đến từng milimet, cái “tự nhiên” dần bị xem như những “rủi ro”. Khi mọi chi tiết đều có thể đạt đến trạng thái hoàn mỹ, chính ở đó, thời trang lại đứng trước một thực tế: càng hoàn hảo, càng xa rời đời sống.

NHỮNG CÁI ĐẸP KHÔNG HOÀN HẢO

Thực tế cho thấy, cái đẹp chưa bao giờ chỉ được đo bằng mức độ tiệm cận với những tiêu chuẩn của sự hoàn hảo. Đôi khi, cái đẹp lại được tìm thấy trong sự ngẫu hứng và những khoảnh khắc ngoài dự tính. Một người mẫu thật khi bước vào khung hình không chỉ mang theo gương mặt hay vóc dáng, mà còn đem đến nhịp thở, cảm xúc, sức nặng của cơ thể và những chênh lệch dù là nhỏ nhất trong chuyển động của họ. Chính những chi tiết tưởng như vụn vặt ấy lại làm nên cảm giác chân thực mà mắt người có thể cảm nhận, dù không phải lúc nào cũng diễn đạt thành lời.

Cái đẹp chưa bao giờ tồn tại trong một khuôn mẫu duy nhất; nó luôn hé mở theo muôn vàn cách thức dưới góc nhìn của mỗi người. Vì thế, cái đẹp chưa bao giờ có giới hạn. Trong khi đó, những hình ảnh được tạo ra từ thuật toán dường như đang làm điều ngược lại: thu hẹp cái đẹp vào những chuẩn mực thị giác dễ làm hài lòng số đông.

Có lẽ đó cũng là lý do nhiều chiến dịch sử dụng digital model tuy có thể gây ấn tượng mạnh về mặt thị giác, nhưng lại khó chạm đến cảm xúc đa chiều. Người xem có thể dừng lại vì tò mò hay kinh ngạc trước trình độ công nghệ, nhưng không hẳn vì họ cảm thấy được kết nối. Bởi con người thường bị hấp dẫn bởi những gì phản chiếu lại “tính người” - những dấu vết của đời sống thật, chứ không chỉ là một hình ảnh không khuyết điểm.

Điều đáng lo vì thế không chỉ là khả năng digital model thay thế người mẫu thật, mà còn là nguy cơ nó khiến toàn bộ nền công nghiệp sáng tạo hình ảnh dần mất đi sự kiên nhẫn với cái không hoàn hảo. Khi mọi thứ đều có thể được dựng, sửa và kiểm soát tuyệt đối, “tính tự nhiên” rất dễ mất đi giá trị, mà lại trở thành thứ cần được “khắc phục”.

TÍNH HIỆU QUẢ - TỐI ƯU HAY TÍNH NGHỆ - TÍNH NGƯỜI?

Cuộc tranh luận về digital model thường xoay quanh một câu hỏi quen thuộc: liệu chúng có thay thế người mẫu thật? Nhưng có lẽ, điều đáng quan tâm hơn là: nếu sự thay thế ấy xảy ra, điều gì sẽ biến mất?

Không khó hiểu vì sao thương hiệu thích digital model. Họ cho phép doanh nghiệp tiết kiệm chi phí hậu cần, rút ngắn thời gian sản xuất, tránh các rủi ro liên quan đến lịch trình, sức khỏe hay hình ảnh cá nhân. Với một nhân vật số, thương hiệu có thể kiểm soát toàn bộ hình ảnh sản phẩm của họ từ diện mạo, tính cách đến cách xuất hiện trên các nền tảng truyền thông. Đây là giấc mơ của một nền công nghiệp ngày càng đề cao sự đồng nhất và khả năng mở rộng.

Nhưng cũng chính tại đây, “tính người” có nguy cơ bị loại khỏi quá trình sáng tạo. Một buổi chụp với người mẫu thật luôn là sự tương tác giữa những chủ thể sống: nhiếp ảnh gia, stylist, chuyên gia trang điểm, đạo diễn hình ảnh và trên hết là chính người mẫu. Người mẫu chưa bao giờ chỉ là một mắt xích lao động trong dây chuyền sản xuất hình ảnh. Họ không chỉ “mặc” quần áo; họ khiến trang phục được sống trên một cơ thể có câu chuyện, có cá tính, có khí chất riêng.

Ngược lại, với digital model, sáng tạo rất dễ trở thành một quá trình lắp ghép được tối ưu đến mức hoàn hảo. Hình ảnh nhận diện có thể trơn tru hơn, đẹp hơn, đồng bộ hơn, nhưng trải nghiệm sáng tạo chưa chắc đã giàu có hơn. Về lâu dài, nếu các thương hiệu ngày càng quen với việc sử dụng người mẫu kỹ thuật số như một lựa chọn “an toàn”, ngành thời trang có thể trượt vào một trạng thái đồng bộ thẩm mỹ: ít sai số hơn, ít ngẫu hứng hơn, ít đời sống hơn; và vì thế, cũng ít “tính người” và “tính nghệ” hơn.

Tất nhiên, công nghệ tự thân không có lỗi. Digital model không phải là một xu hướng xấu. Chúng có thể mở ra những hình thức kể chuyện mới, những không gian sáng tạo rộng hơn và những thử nghiệm thị giác vượt ngoài trí tưởng tượng. Vấn đề trên chỉ nảy sinh khi ngành công nghiệp bắt đầu xem chúng như lời giải tối ưu cho mọi bài toán.

TIÊU CHUẨN MỚI VỀ CÁI ĐẸP

Một tác động đáng lo ngại khác của digital model nằm ở việc chúng góp phần cổ suý những quan điểm về cái đẹp phi thực tế. Nếu trước đây công chúng, đặc biệt là phụ nữ, đã phải đối diện với áp lực từ ảnh retouch, filter hay những cơ thể được can thiệp và chỉnh sửa bởi phẫu thuật thẩm mỹ, thì nay áp lực ấy còn lớn hơn khi hình mẫu được xây dựng thậm chí còn không phải là con người.

Điều này có thể ám thị tâm lý và tư duy của phần đa con người về cái đẹp. Người xem, đặc biệt là người trẻ và phái đẹp, khi tiếp xúc lặp đi lặp lại với những gương mặt và cơ thể được thiết kế để hoàn hảo tuyệt đối. Dần dần, cái không có thật lại trở thành tiêu chuẩn tham chiếu cho cái có thật. Công chúng có thể biết đó là hình ảnh số, nhưng vẫn tiếp nhận nó như một chuẩn thẩm mỹ có giá trị. Có chăng, trong tương lai gần, những đường nét tự nhiên trên cơ thể người sẽ bị coi là khiếm khuyết, chỉ vì chúng không giống với hình ảnh vốn được tạo ra để vượt khỏi giới hạn sinh học?

Sự lựa chọn giữa các người mẫu thực và những người mẫu kỹ thuật số không hẳn là mối e ngại chính. Điều đáng cân nhắc nằm ở những giới hạn cần được đặt ra để công nghệ không nuốt chửng vẻ đẹp nghệ thuật đến từ “tính người”. Digital model có thể là công cụ để mở ra những giới hạn xa hơn cho sự sáng tạo, nhưng không nên trở thành chuẩn mực duy nhất khiến con người bị loại khỏi trung tâm của sáng tạo nghệ thuật. 

Vậy, digital model là bước tiến sáng tạo không ai có thể phủ nhận. Nhưng nếu bước tiến ấy khiến thời trang đánh mất tính tự nhiên, thì đó là một sự thay thế đáng để lo ngại.