Một bị cáo bị tuyên án t.ử hình vì sát hại ba mẹ con trong một gia đình không hề quen biết. Thế nhưng, giữa những dòng tin về phiên tòa, lại xuất hiện không ít lời thương cảm, xin khoan hồng dành cho chính kẻ thủ ác. Hiện tượng ấy đặt ra một câu hỏi nhức nhối: vì sao đôi khi lòng trắc ẩn của đám đông lại đặt nhầm chỗ?

Vụ thảm án ở Đồng Nai, nơi một thanh niên 21 tuổi vì bị người yêu cũ chia tay mà đột nhập nhầm nhà hàng xóm rồi ra tay tàn độc với cả một gia đình, lẽ ra chỉ nên để lại một cảm xúc duy nhất: sự phẫn nộ và nỗi xót thương cho các nạn nhân.

Nhưng trên mạng xã hội, câu chuyện lại rẽ sang một hướng khác. Khi hình ảnh bị cáo quay xuống khán phòng tìm người thân mà không thấy ai được lan truyền, một bộ phận không nhỏ bắt đầu thấy “thương”, gửi lời xin khoan hồng, thậm chí viết thư cho kẻ vừa bị tuyên án tử. Đây không phải lần đầu một hiện tượng như vậy xảy ra, và nó cho thấy một điều đáng suy ngẫm về tâm lý đám đông.

VÌ SAO HỌ MỀM LÒNG TRƯỚC KẺ GÂY TỘI ÁC?

Khi một kẻ thù ác xuất hiện trước mắt công chúng như một con người cụ thể, trẻ tuổi, cô độc, mang gương mặt “non nớt” và một câu chuyện tình tan vỡ, người ta dễ quên mất hành động của hắn mà chỉ còn nhìn thấy “một con người đáng thương”. Nhất là khi kẻ ấy còn trẻ, lại được gắn với hai chữ “vì tình”, dư luận càng dễ trượt vào lối nghĩ rằng đây là một bi kịch tình ái, một phút nông nổi, hơn là một tội ác được tính toán.

Hình ảnh bị cáo đơn độc giữa phiên tòa, không một người thân, là thứ dễ chạm vào lòng trắc ẩn nhất. Nó khơi gợi lên bản năng thương xót kẻ yếu thế có sẵn trong mỗi người. Nhưng chính ở đây, lòng trắc ẩn ấy đã bị đặt nhầm chỗ. Người thật sự cô độc, thật sự mất mát, không phải kẻ đứng trước vành móng ngựa, mà là người đàn ông sống sót với vô số nhát dao trên người, tỉnh dậy trong bệnh viện để biết rằng vợ và hai con của mình đã không còn.

CÁI BẪY CỦA VIỆC LÃNG MẠN HOÁ TỘI ÁC

Một trong những điều nguy hiểm nhất của những cuộc tranh cãi kiểu này là xu hướng lãng mạn hoá tội ác. Khi gắn một vụ g.i.ế.t người với động cơ tình cảm, người ta vô tình khoác cho nó một lớp áo bi kịch, biến kẻ thủ ác thành một nhân vật thất tình đáng thương, và biến hành vi tàn độc thành hệ quả của một trái tim tan vỡ.

Nhưng cần gọi đúng tên sự việc. Bị người yêu chia tay là chuyện hàng triệu người từng trải qua. Tuyệt đại đa số không ai vì thế mà cầm hung khí tước đoạt mạng sống của người khác, lại càng không phải những đứa trẻ vô tội và một gia đình không hề liên quan. Chính bị cáo, khi được toà hỏi hành vi của mình có còn tính người hay không, cũng đã thừa nhận là “không còn tính người”. Khi ngay cả kẻ gây án còn ý thức được mức độ tội ác của mình, thì việc một bộ phận công chúng cố tìm lý do bào chữa cho hắn lại càng trở nên khó hiểu.

Lãng mạn hoá “g.i.ế.t người vì tình” không chỉ sai về mặt đạo đức, mà còn nguy hiểm về mặt xã hội. Nó ngầm gieo vào đầu một số người cái ý niệm rằng tình yêu có thể là cái cớ chính đáng cho bạo lực, rằng mất mát tình cảm có thể biện minh cho việc huỷ hoại người khác. Đó là một thông điệp độc hại.

Và xót xa hơn, trong những cuộc tranh cãi ấy, các nạn nhân thường trở nên vô hình. Khi đám đông bận tranh luận xem có nên thương kẻ thủ ác hay không, người ta ít khi nhắc đến người phụ nữ đã mất, đến hai đứa trẻ ra đi khi còn quá nhỏ. Mỗi lời thương cảm dành cho kẻ thủ ác là một phần sự quan tâm lẽ ra nên thuộc về phía những người đã nằm xuống.

THƯƠNG ĐÚNG NGƯỜI

Nói như vậy không có nghĩa là con người phải chai sạn hay vô cảm. Lòng trắc ẩn là một phẩm chất quý giá, và việc một xã hội vẫn còn biết xót thương là điều đáng mừng. Ngay cả một kẻ phạm tội cũng có những quyền cơ bản, và pháp luật vẫn luôn để ngỏ những tình tiết giảm nhẹ khi xứng đáng. Vấn đề không nằm ở việc có cảm xúc, mà ở việc đặt cảm xúc ấy vào đâu cho đúng.

Có một ranh giới mong manh giữa lòng trắc ẩn và sự dung túng. Thương một con người lầm lỡ là nhân văn, nhưng tìm cách gột rửa, bào chữa cho một tội ác tàn độc lại là chuyện khác. Một xã hội khoẻ mạnh cần giữ được cả hai điều cùng lúc: vừa đủ bao dung để không biến mình thành đám đông cuồng nộ đòi trừng phạt bằng mọi giá, vừa đủ tỉnh táo để không lẫn lộn giữa kẻ gây ra đau thương và những người phải gánh chịu nó.

Suy cho cùng, cách một cộng đồng phản ứng trước cái ác cũng nói lên chính cộng đồng ấy. Thương người là tốt, nhưng thương đúng người mới là điều khó. Và trong một vụ án mà ba sinh mạng đã mất đi một cách oan uổng, có lẽ điều tử tế nhất mà mỗi người có thể làm không phải là tranh nhau rơi nước mắt cho kẻ thủ ác, mà là dành một khoảng lặng để nhớ về những người đã không còn cơ hội lên tiếng cho chính mình.